![Confederación Intersinidical Galega](/assets/cig/2022/logos/cig.png)
Portugal: cincuenta anos da «Revolução dos cravos»
Nese momento, moitos na esquerda sentían que Portugal xurdiría como un novo país socialista no mapa mundial. Demostrou o poder popular: os traballadores tomaron o control de fábricas, granxas e bancos; sindicatos que funcionaban libremente; residentes que formaban cooperativas de vivenda, creaban gardarías, clínicas, etc. Isto parecía ser un verdadeiro socialismo de base na práctica
Hai cincuenta anos, o 25 de abril de 1974, Portugal foi abalado por un terremoto. Non un terremoto xeolóxico, como o de 1755 que arrasou Lisboa e matou unhas 50.000 persoas, senón político, con só catro vítimas. Foi un levantamento que da noite para a mañá derrubaría a ditadura fascista máis duradeira de Europa.
Pouco despois da medianoite do 25 de abril, a popular canción “Grândola Vila Morena” soou nas ondas dunha estación de radio privada portuguesa. Para os nerviosos soldados nos seus cuarteis que a escoitaban, esta foi o sinal para que prendesen os motores dos seus tanques e vehículos blindados e comezasen a súa revolta tomando rapidamente Lisboa, a capital, e outras grandes cidades por asalto. En apenas unhas horas, o odiado réxime fascista de máis de corenta anos derrubouse. O golpe provocou unha conmoción en todo o mundo.
Colleu a todos por sorpresa. A ditadura de Portugal colapsara nun golpe case incruento e o ditador, Marcelo Caetano, fuxiu do país; catro civís asasinados a tiros polo servizo secreto fascista, a Dirección Xeral de Seguridade, na mañá do 25 de abril foron as únicas vítimas. Este golpe militar de esquerda marcaría o comezo dunha auténtica revolución, que se coñeceu como a «Revolução dos cravos», polos numerosos caraveis vermellos que os soldados rebeldes colocaron nos canóns das súas armas para salientar a súa natureza pacífica. Foi unha revolución que conmocionou as institucións de todo o mundo occidental, pero que inspirou a esquerda e a quen loitaba pola liberdade en todo o mundo.
António de Oliveira Salazar fora primeiro ministro desde 1932. Chegando ao poder baixo a Ditadura Nacional, reformulou o seu réxime como o Estado Novo (Estado Novo), unha ditadura corporativista. En 1968 dimitiu por motivos de saúde e entregou as rendas a Caetano, quen continuou a ditadura.
Entre 1961 e 1974, Portugal estivera librando guerras de desgaste contra as forzas de liberación nas súas colonias de ultramar. No seu apoxeo, esas guerras coloniais consumían até o 40 por cento do orzamento portugués. Foron custosas non só en termos monetarios, senón tamén en termos de vidas perdidas. O recrutamento obrigatorio de homes novos no exército con estadías obrigatorias de dous anos en África atopou unha forte resistencia, e moitos preferiron o exilio ao servizo militar. Ademais de moitos soldados ordinarios, un número considerábel de oficiais novos, xeralmente de familias de clase media, tamén estaban a perder a vida no que se consideraban guerras imposíbeis de gañar, o que xerou unha maior resistencia ás guerras no país entre clases. O descontento dentro do exército estaba a estenderse e finalmente desencadeou o derrocamento dun réxime intransixente e caduco.
En febreiro de 1974, Caetano decidira destituír o oficial militar António de Spínola do mando das forzas portuguesas en Guiné-Bissau ante o seu crecente descontento coa dirección da política colonial portuguesa e a súa estratexia militar. Publicara un libro, Portugal e o futuro, que expresaba as súas opinións políticas e militares sobre as guerras coloniais. Isto inspirou a varios militares que se opuñan á guerra, como Francisco da Costa Gomes, Vítor Alves, Otelo Saraiva de Carvalho e Vasco Lourenço, a crear o clandestino Movemento das Forzas Armadas (MFA) co obxectivo de liberar a Portugal do réxime fascista do Estado Novo e introducir o que consideraban reformas necesarias.
A data elixida para o golpe foi o 25 de abril. Íanse transmitir dous sinais secretos pola radio nacional para desencadear o levantamento militar. En primeiro lugar, “E depois do adeus” (a candidata de Portugal ao Festival de Eurovisión de 1974), que se emitiría ás 22:55 horas do 24 de abril; e logo, a emisión en Rádio Renascença de “Grândola, Vila Morena” —canción do popular cantante folk José Afonso, que fora prohibida na radio portuguesa— ás 0.20 horas do 25 de abril. “Grândola, Vila Morena” converteríase no himno non oficial da revolución. A estratexia consistía en iniciar ataques rápidos e múltiples e tomar puntos estratéxicos de poder no país, evitando a perda de vidas custar o que custar.
A necesidade de manter o segredo significou que só uns poucos oficiais de confianza das forzas armadas estivesen informados dos plans golpistas. Como resultado, os oficiais rebeldes non tiñan a certeza de que a maioría das forzas armadas acollerían con satisfacción o seu levantamento e se unirían a el. Con todo, como se trataba en gran parte dun exército de recrutas formado por traballadores correntes, a maioría púxose do lado dos rebeldes. Só as forzas opresivas do Estado –a policía política do Estado Novo, a Policía de Defensa Internacional e Estatal, máis tarde a Dirección Xeral de Seguridade– ofreceron algunha oposición, aínda que só fose simbólica. Estas forzas represivas eran as que perseguiran as opositores ao réxime, encarcerándoos, torturándoos e matándoos, polo que tiñan pouco apoio entre a xente.
Na mañá do 25 de abril, a pesar dos repetidos chamamentos por radio dos “capitáns de abril” (MFA) aconsellando os civís que permanecesen na casa, pouco despois do amencer decenas de miles de persoas invadiron as rúas de Lisboa e expresaron a súa alegría pola fin do seu pesadelo de corenta anos.
Un punto central de reunión foi o mercado de flores de Lisboa. Aquí, algúns dos soldados comezaron a colocar caraveis vermellos nos seus rifles, unha indicación das súas intencións pacíficas e unha icona do Primeiro de Maio, dado que faltaba menos dunha semana para o Primeiro de Maio, e moitos outros seguiron o seu exemplo. Imaxes de soldados con caraveis nos canóns das súas armas transmitíronse por todo o mundo e deron nome á revolución.
Ningunha manifestación masiva precedeu ao golpe, pero a participación civil espontánea rapidamente converteu o golpe militar nunha revolución popular. Aínda que inicialmente estaba dirixido por oficiais do exército radicais, soldados rasos, traballadores e campesiños uníronse facilmente ao levantamento utilizando a linguaxe do socialismo e a democracia.
Aínda que superficialmente parecía ser un golpe puramente militar, isto é enganoso. A poboación portuguesa, a pesar de vivir durante décadas baixo un aparello estatal opresivo, non o fixo pasivamente. Ao longo dos anos, as forzas de oposición tentaran sen éxito lograr cambios. Un Partido Comunista activo seguira traballando na clandestinidade e conseguira un número importante de militantes, especialmente entre os traballadores agrícolas e industriais, e pequenos grupos de esquerda tamén levaran a cabo actos de protesta e oposición.
Durante o período da ditadura, decenas de miles de mozos víronse obrigados a exiliarse pola enorme pobreza, a falta de traballo e a opresión política; moitos regresaron cando se decataron de que o antigo réxime fora derrocado.
Caetano atopou refuxio no cuartel xeral da policía militar de Lisboa, pero o edificio axiña foi rodeado por unidades do MFA. Estivo de acordo en capitular, pero insistiu en entregar o mando só ao xeneral Spínola, permitíndolle asumir unha prominencia que doutro xeito non necesariamente tería, contrariamente aos plans dos líderes máis radicais do MFA. A formación da Xunta de Salvación Nacional nos días posteriores á revolución permitiu a Spínola asumir o cargo interino de presidente. Aínda que se converteu na figura decorativa do descontento dentro do exército, era en gran medida un membro da clase dominante, un home conservador cuxo único obxectivo era introducir unha certa liberalización política para que os líderes civís puidesen adoptar unha postura militar máis "realista" nas colonias. A pesar disto, moitos dos seus cómplices e compañeiros oficiais tiñan unha visión moito máis radical de cales deberían ser os obxectivos da revolución.
O núcleo de oficiais, na súa maioría mozos, que lideraron a revolución formara o MFA e eran responsábeis de estabelecer estruturas posrevolucionarias temporais para gobernar o país, en colaboración coas principais forzas democráticas civís de todo o espectro político, até que se puidesen celebrar eleccións libres e democráticas. Para evitar disturbios civís, xurdiu a determinación de crear e manter a unidade entre o movemento das forzas armadas e os civís, e lemas que salientaban esta unidade resoarían nas rúas, en reunións públicas e mitins políticos nos días posteriores ao 25 de abril.
A revolución collera o mundo, incluídos os Estados Unidos, por sorpresa. Os Estados Unidos tiñan unha forte presenza en Portugal a través do Mando de Forzas Conxuntas de Lisboa da OTAN, unha das bases máis grandes do sur de Europa e responsábel da zona do Atlántico Ibérico.
Ao primeiro, moitos na esquerda tiñan ilusións de que o país estaba efectivamente atravesando unha transformación socialista nun estado obreiro. Visto desde a estreita perspectiva de Lisboa, podería parecer que tal visión era plausíbel: o Primeiro de Maio dese ano, decenas de miles de persoas encheron o centro de Lisboa ondeando bandeiras vermellas e coreando consignas revolucionarias; os traballadores ocupaban fábricas e convertían propiedades feudais en cooperativas; e houbo chamados á nacionalización e expropiación de empresas con fortes vínculos coa ditadura. O ambiente lembraba o de Petrogrado en 1917, cando os bolxeviques rusos tomaron o poder.
Unha vez que o éxito do golpe se difundiu en todo o mundo, moitos dos que vivían no exilio comezaron a regresar aos seus fogares para se uniren ao movemento. Álvaro Cunhal, secretario xeral do Partido Comunista, chegou desde Moscova. O líder do Partido Socialista, Mário Soares, regresou de París e máis xente os seguiron.
O Partido Comunista Portugués fora o único partido político de oposición que mantivera unha presenza continua, aínda que clandestina, dentro do país durante a ditadura. Isto valéralle un gran respecto entre sectores das clases traballadoras industriais e rurais. O partido desexaba preservar a unidade emerxente entre o movemento das forzas armadas e o pobo para evitar que a revolución se convertese nunha operación exclusivamente militar, que conducise ao estabelecemento dunha xunta militar, e estaba decidido a manter o consenso máis amplo posíbel entre o conxunto da poboación.
O 1 de Maio, celebrouse unha reunión e manifestación masiva na Alameda Dom Afonso Henriques de Lisboa e no estadio central, á que asistiron decenas de miles de persoas. Aquí, Cunhal estivo xunto ao líder socialista Soares e oficiais militares encabezando cánticos de “O pobo e as forzas armadas unidos”. O estadio era un mar de bandeiras portuguesas e vermellas; todos cantaban e cantaban. Aínda que calquera espectador podería imaxinar facilmente que esta gran multitude, en aparente unidade completa e inquebrantábel, representaba o país no seu conxunto, non foi así.
O golpe desatou un tsunami de actividade en todo o país. A xente non esperou a que lle dixesen que facer. As primeiras ocupacións de vivendas tiveron lugar o 28 de abril; nunha semana, houbo ao redor de cen folgas, moitas delas pedindo limpeza: a purga daqueles propietarios e xerentes con vínculos coa ditadura. Ocupáronse centos de centros de traballo e nos meses seguintes apoderáronse de leiras de propietarios ausentes. Rapidamente se crearon gardarías, centros de saúde, organizacións comunitarias e centros culturais. A democracia de base floreceu. Os esquerdistas europeos acudiron en masa para se uniren e celebraren o renacemento das ideas revolucionarias no país.
Spínola, como presidente interino do goberno revolucionario, permaneceu no cargo desde o 15 de maio de 1974 até o 30 de setembro dese ano. Enfrontado a un claro impulso esquerdista entre os principais funcionarios do MFA e do país en xeral, tentou sen éxito intervir politicamente para frear os movementos populares que exixían un cambio máis radical, non só un cambio cosmético por parte do novo goberno temporal.
Spínola non foi o único que tentou reprimir as demandas revolucionarias. A elite empresarial e política do antigo réxime non esperaba de brazos cruzados mentres a marea revolucionaria lle lambía os pés. Recibiron apoio moral e financeiro de intereses externos, incluído os poderosos Estados Unidos, decididos a impedir que Portugal se volvese socialista.
Pouco despois da súa reunión con Nixon, o 28 de setembro de 1974, Spínola fixo un chamamento público á “maioría silenciosa” do país e tentou organizar unha gran manifestación popular na capital destinada a deter a marea revolucionaria. Con todo, soldados do MFA e dos partidos de esquerda, liderados polo Partido Comunista, organizaron contramedidas e bloquearon con éxito o acceso a Lisboa con barricadas e controis viarios en varios puntos de acceso ao redor da cidade. A situación ameazaba con dexenerar nunha guerra civil, pero ao final do día Carvalho, xefe do Comando Operativo do Continente, a forza de defensa militar, puido anunciar que o Ministerio de Relacións Exteriores tiña o control total da situación.
Tras o fracaso do seu chamado ás armas e apenas catro meses no poder, Spínola viuse obrigado a dimitir e entregar o seu posto a Costa Gomes, un xeneral de esquerda máis a ton coas aspiracións dos oficiais radicais e o ánimo do país. A renuncia de Spínola foi o resultado dunha profunda viraxe á esquerda política que tomara a revolución. Con todo, este enfrontamento reflectiu o feito de que entre os militares que encabezaron o golpe aínda había diferenzas de opinión e puntos de vista políticos; non houbo unanimidade.
Vasco Gonçalves, o primeiro ministro interino, decretou a “vitoria sobre a reacción”, pero o país enfrontou outro ano problemático. Nun memorando ao presidente estadounidense Gerald Ford, Henry Kissinger escribiu entón con pesimismo: “Quizais a lección máis importante dos acontecementos da fin de semana en Portugal é a estreita coordinación entre o MFA e o Partido Comunista. Entre eles o seu control da situación era tan completo que en todos os aspectos prácticos o país estaba nas súas mans”.
O xeneral Gonçalves, que de feito simpatizaba co Partido Comunista, converteuse en primeiro ministro en xullo de 1974 e permaneceu no cargo até setembro de 1975. Baixo o seu liderado, o goberno interino procedeu a acelerar o cambio radical, pedindo a nacionalización do capital de propiedade portuguesa nos sectores bancario, de seguros, petroquímico, de fertilizantes, tabaco, cemento e polpa de madeira da economía, así como o enorme conglomerado siderúrxico portugués Companhia União Fabril, as principais cervexarías, as grandes liñas navieiras, a maior parte do transporte público, dous do tres principais estaleiros, canles de radio e televisión (excepto a da Igrexa católica de Roma), e importantes empresas das industrias do vidro, minaría, pesca e agricultura. Este era o socialismo en acción.
Estas medidas consideráronse pasos demasiado lonxe para a dereita e, co apoio das forzas socialdemócratas de Estados Unidos e Europa, Spínola e outras figuras militares de dereita fixeron un último esforzo para deter a traxectoria cara á esquerda da revolución. O 11 de marzo de 1975 deron un golpe de estado para derrocar o goberno. Dous avións de adestramento da forza aérea atacaron un cuartel de artillaría, metrallándoo, mentres os paracaidistas os asaltaban. Un soldado morreu e varios resultaron feridos. Foi un intento de golpe errado e de curta duración que foi facilmente contido. Carvalho insinuou que pensaba que os Estados Unidos estaban involucrado. Dixo aos xornalistas portugueses que o embaixador dos Estados Unidos, Frank C. Carlucci, “sería mellor que se fose despois do que pasou hoxe”.
Spínola fuxiu a España coa súa esposa e dezaoito oficiais. Varios altos oficiais portugueses se refuxiaron na embaixada de Alemaña Occidental. Costa Gomes fixo un chamamento á calma en radio e televisión. Dixo que o nome de Spínola encabezaba unha lista de vinte e oito oficiais que ían ser “arrestados, xulgados e castigados”. Houbo indignación nas forzas armadas e entre os cidadáns leais ao goberno. No centro de Lisboa, multitudes atacaron a sede do partido conservador Centro Democrático, considerado partidario do intento de golpe. Aínda que o golpe foi derrotado, serviu para desestabilizar aínda máis a situación e aumentar a ansiedade entre a poboación civil.
No verán de 1975, co apoio do MFA, xurdiron moitas asembleas de base que chegaron a ser vistas como a máxima expresión política do poder popular. Estímase que a mediados de 1975 unhas 380 fábricas pasaron a ser autoxestionadas polos traballadores e que a mediados de 1975 había 500 cooperativas en funcionamento. As loitas da clase traballadora e os movementos sociais asociados levaron a reformas sociais de gran alcance, como a creación dun sistema de atención médica similar ao Servizo Nacional de Saúde británico. Todos estes acontecementos tiveron lugar nun contexto de seis gobernos provisionais, mentres a esquerda e a dereita loitaban polo control do proceso de transformación. Tamén houbo varios intentos de golpe e, entre bastidores, maquinacións da OTAN e a dereita.
Os Estados Unidos e outras forzas internacionais do establishment capitalista axiña se decataron de que para contrarrestar o Partido Comunista e calquera aspiración socialista xenuína, necesitaban promover a Soares e o seu partido, que non tiña ningún compromiso real co socialismo de ningún tipo, senón que pretendía ofrecer unha vía non soviética cara ao socialismo. Dado o seu forte respaldo dos partidos socialdemócratas europeos e dos Estados Unidos, o Partido Socialista logrou obter apoio rapidamente. Confundindo a moitos, as súas camionetas con altofalantes percorreron a capital entoando a todo volume “A Internacional”, tradicionalmente o himno do movemento comunista internacional, e Soares prometeu un socialismo “democrático”, distinto do obxectivo do Partido Comunista, que, segundo el, traería comunismo ao estilo soviético. O país recibiu visitas de destacados líderes socialdemócratas, que fixeron cola para visitar o país: François Mitterrand, Willy Brand e James Callaghan estiveron entre os que apoiaron co seu peso e o seu diñeiro a Soares e o seu Partido Socialista.
Un voceiro estadounidense describiu a situación nese momento así: “En 1975, o Partido Comunista Portugués e outros grupos marxista-leninistas gañaran virtualmente o control do goberno, e parecía que todos os países lusófonos e iberoamericanos de América do Sur e África tamén caería en mans do comunismo”.
Os Estados Unidos estaban seriamente preocupado pola posibilidade de que un goberno radical se afianzase e estaba decidido a cortalo de raíz. Con ese obxectivo, inmediatamente puxeron un home da á dura, Frank Carlucci, como o seu novo embaixador para dirixir a contrarrevolución.
Carlucci fora embaixador de carreira e funcionario do servizo exterior en África e América Latina desde a década de 1950 en diante. Pero realmente tería un gran impacto durante o tempo que foi embaixador en Portugal, de 1975 a 1978. Carlucci foi enviado a Portugal durante o que describiu máis tarde como “un período de caos total”. De feito, foi un período de calma e orde a pesar das loitas entre bastidores polo control do poder. A vida civil continuou de maneira ordenada, con pouca violencia. Foron Carlucci e os seus secuaces os que provocaron o caos. A prensa de dereita estaba chea de historias sobre o perigo inminente dunha toma de poder por parte dos comunistas de liña dura e os medios de comunicación avivaron o medo. Atacáronse locais do Partido Comunista e botáronse bombas, co obxectivo de asociar o Partido Comunista coa violencia e os disturbios civís.
Unha parte fundamental da carreira de Carlucci pasouna durante as décadas de 1950 e 1960 no Congo e Brasil. Estivera involucrado no derrocamento do goberno de esquerda democraticamente elixido de João Goulart en Brasil, así como no asasinato de Patrice Lumumba no Congo.
Aproveitando a Axencia de Estados Unidos para o Desenvolvemento Internacional e outras formas de poder brando estadounidense, Carlucci foi unha figura chave na dirección do proceso de democratización de Portugal e na elección de Soares como o seu primeiro presidente. Nunha entrevista que Carlucci concedeu máis tarde á Fundación Gerald Ford, dixo: “Se Portugal non se volvese democrático, é cuestionábel que España o fixese. E España marcou o ritmo de América Latina”.
En Portugal, Carlucci, a diferenza de Kissinger, estaba disposto a traballar co líder do Partido Socialista Soares non por simpatía pola súa confesada perspectiva socialista, senón porque, desde a perspectiva de Carlucci, Soares era a única peza dispoñíbel capaz de impedir que o Partido Comunista e os seus aliados chegasen ao poder. A recompensa de Carlucci produciuse cando Soares se converteu en primeiro ministro en 1976, consolidando os vínculos coa OTAN e levando adiante medidas de austeridade aprobadas polo Fondo Monetario Internacional.
As forzas combinadas da reacción interna, unha Igrexa católica poderosa e fondamente conservadora, as sofisticadas tácticas de desestabilización dos Estados Unidos e o papel desempeñado polas forzas europeas da socialdemocracia axudaron a crear unha campaña eficaz para demonizar o Partido Comunista.
O 25 de abril de 1975, exactamente un ano despois do golpe, celebráronse as primeiras eleccións libres desde 1925 para crear unha Asemblea Constitucional, que redactaría unha nova constitución para estabelecer unha democracia parlamentaria. Isto tería un forte fondo socialista e sería o precursor de eleccións posteriores para formar un parlamento e un goberno democráticos novos e permanentes.
No período previo a estas eleccións, o Partido Comunista fixera campaña para manter o consenso político e expresou a súa disposición a traballar xunto co Partido Socialista, pero Soares rexeitouno. A diferenza do Partido Comunista, o Partido Socialista de Soares non tiña unha base real dentro do país e fora unha creación relativamente recente. Fundouse en Alemaña Occidental apenas en abril do ano anterior e recibira un apoio substancial da Friedrich Ebert Stiftung (a fundación do Partido Socialdemócrata de Alemaña Occidental). Nos primeiros días da revolución, o ex chanceler Willy Brandt realizou visitas secretas a Portugal para brindar asesoramento e axuda financeira a Soares. Non sorprende que moita xente considerase que votar polos socialistas era unha aposta máis segura que votar polos comunistas. Aínda que a maioría do electorado votou por partidos que se dicían socialistas, foi o Partido Socialista de Soares o que obtivo a maior cantidade de votos e, cos seus aliados na Asemblea, non perdeu tempo en denunciar o goberno do primeiro ministro interino Gonçalves, a quen acusado de extremismo de esquerda. Os denodados esforzos do Partido Comunista por manter a unidade entre as forzas civís e o exército progresista ao final non tiveron éxito. As diferenzas políticas dentro do propio MFA tamén se estaban agudizando e eventualmente levarían á súa fragmentación e disolución.
Finalmente, en 1976 celebráronse as primeiras eleccións parlamentarias, dando lugar ao primeiro goberno constitucional. O Partido Socialista obtivo o 38 por cento dos votos, o Partido Socialdemócrata obtivo o 26,4 por cento, o Partido Comunista Portugués obtivo menos do 13 por cento dos votos e o dereitista Partido Democrático e de Centro Social obtivo menos do 8 por cento. Formouse o primeiro goberno constitucional, encabezado por Soares. Esta foi a primeira elección na que se introduciu o sufraxio universal e se permitiu ás mulleres votaren cos mesmos dereitos que os homes. Os gobernos sucesivos emendaron a constitución e puideron borrar case todos os elementos progresistas introducidos polo goberno revolucionario inicial de Gonçalves.
Desde a perspectiva actual, cincuenta anos despois da revolución, como podemos avaliar o seu legado? Sen dúbida, o seu maior logro foi acelerar a liberación dos antigos territorios coloniais portugueses en África, A India e China. Tamén asegurou que o propio Portugal se convertese nunha democracia parlamentaria estábel e plural. O que non logrou foi ningunha transformación radical permanente do país nin a erradicación da pobreza e a desigualdade: Portugal segue a ser un dos países máis pobres da Unión Europea. Os gobernos sucesivos seguiron políticas económicas neoliberais e impuxeron medidas de austeridade ao país. Con todo, a «Revolução dos cravos» de 1974 segue sendo un faro para persoas de todo o mundo que aínda loitan por un cambio radical. A esquerda aínda pode aprender leccións desa revolución, tanto dos seus logros como dos seus fracasos.
Nese momento, moitos na esquerda (e eu era un deles) sentían que Portugal xurdiría como un novo país socialista no mapa mundial. Demostrou o poder popular: os traballadores tomaron o control de fábricas, granxas e bancos; sindicatos que funcionaban libremente; residentes que formaban cooperativas de vivenda, creaban gardarías, clínicas, etc. Isto parecía ser un verdadeiro socialismo de base na práctica. Con todo, certamente subestimamos a forza das forzas non socialistas no liderado militar que claramente querían un sistema democrático para substituír o vello sistema fascista pero que non estaban dispostas a chegar tan lonxe como para exixir un socialismo pleno. Tamén subestimamos a capacidade dos Estados Unidos e os seus aliados europeos, xunto coa Igrexa católica, para frustrar esas aspiracións e manter o seu férreo control sobre o país.
As eleccións máis recentes, en marzo de 2024, reflicten as divisións que aínda se dan en Portugal. Pero tamén reflicten o feito de que o grupo Comunista/Verdes e o Bloque de Esquerda xuntos só obtiveron nove escanos, o que é un reflexo preocupante da falta de apoio da esquerda. Máis preocupante, con todo, é o rexurdimento do partido populista de extrema dereita Chega, seguindo os pasos de Italia, Francia e Alemaña.
[Artigo tirado do sitio web Monthly Review, do 26 de abril de 2024]