Entrevista a Costas Lapavitsas: "Syriza traizoou as clases populares e matou a esperanza"

Pau Llonch -

Deixar o euro e recuperar a soberanía monetaria non é unha tarefa técnica, senón profundamente política, cun fondo contido de clase. O fracaso de Syriza, en última instancia, é causa disto: non estaba preparada para a confrontación de clase, para impor os intereses das clases populares

- A túa crítica principal a Syriza é que prometeu dúas cousas incompatíbeis: acabar coa austeridade, reducir a débeda e modificar as relacións de poder en Grecia sen saír do euro nin entrar en conflito aberto coa Unión Europea. Por que non eran posíbeis estas dúas formulacións?

 Porque as institucións da Unión Monetaria (UM) son moi poderosas; o euro non é só unha moeda que tes ao peto. Estas institucións teñen unha lóxica, unha ideoloxía e unha práctica propias. A máis poderosa é o Banco Central Europeo (BCE), porque é o último provedor de liquidez ao sistema bancario europeo. Cando Syriza propuxo enfrontarse aos acredores europeos e á UE, o BCE foi utilizado activamente para minar Syriza e fíxoo restrinxindo a provisión de liquidez ao sistema bancario grego; isto tivo repercusións serias para a economía. O goberno tivo que mobilizar todos os fondos dispoñíbeis –de pensións, de universidades, de hospitais...– para facer pagamentos, pero estes fondos acabáronse e o país asfixiouse. Ao final, o goberno de Syriza tívose que render. A única opción era crear a súa propia liquidez, pero isto implicaba saír da UM.

- Por iso acusas a Varoufakis e o resto do goberno de non ter un plan...

 Talmente. O goberno de Tsipras –que era quen tomaba todas as decisións–, con Varoufakis de ministro de finanzas, estaba absolutamente comprometido a permanecer na UM. Non  quixeron marchar nin prepararon un plan alternativo para Syriza. Como moito, estudaron posíbeis reaccións ante eventuais posicionamentos dos negociadores da UE, pero isto non é facer un plan. Así pois, cando logramos o punto de asfixia total, non se preparou o pobo grego para aquel embate.

- Ten relación co que adoitas dicir: “A esquerda ten que empezar a súa análise pola economía política e non pola política interna ou a xeopolítica”.

 A clave sempre é a economía política. Somos alumnos de Karl Marx, que estudou a política de preto, pero insistiu moito no feito que tes que fundamentar a túa análise na economía política. No contexto da Unión Europea actual, isto significa entender a natureza desta unión e tamén do euro. Entender a estrutura institucional, as forzas de clase que  están involucradas e, como resultado disto, os dous eixos principais que hai en xogo actualmente na loita de clases en Europa: a débeda e o euro. Estes dous elementos non son cuestións simplemente técnicas, senón políticas; son a cristalización da loita de clases. Para entendelo, tes que empezar pola economía política.

- Viñeches a explicarnos un plan que serviría para Grecia, pero, eventualmente, tamén –con modificacións– para outros países prexudicados estruturalmente pola Unión Monetaria. En grandes liñas, en que consiste?

 Temos que diferenciar entre o curto e o medio prazo porque as tarefas e as accións que hai que desenvolver son diferentes. Coa política económica actual, a medio prazo, temos que deixar claro que a economía grega non crecerá rapidamente, non será capaz de reducir o paro nin de volver entrar nun camiño de prosperidade. Polo tanto, necesitamos unha nova estratexia que implique fortalecer a demanda interna para absorber o paro e impulsar unha nova política industrial e agrícola para pór novas bases á economía. Neste sentido, propomos unhas medidas para Grecia que tamén poden servir de modelo para economías como a española. En canto ás medidas a curto prazo, temos que entender que é imposíbel facer todo o que fai falta sen saír do euro –admitindo que facelo xera algúns problemas inmediatos que hai que afrontar. Para saír do euro, téñense que facer unha serie de pasos que poden implicar confrontación; recuperar a soberanía monetaria significa, en primeiro lugar, tomar o control público do Banco Central e, seguidamente, establecer o control e a propiedade pública do sistema bancario. Estes dous elementos son fundamentais. Unha vez isto pase, o Estado pode proceder a redenominar as magnitudes monetarias internamente. Soberanía monetaria quere dicir exactamente isto. Salarios e pensións, depósitos bancarios, débedas... Esta redenominación tense que facer en proporción 1 a 1 [Aquí, Costas quere dicir 1 euro = 1 dracma].

 Cando recuperemos a soberanía monetaria e teñamos os bancos baixo control, teremos que crear un banco malo para facer fronte ás débedas problemáticas e limpar o sistema bancario, e asegurar que pode empezar a prover crédito outra vez. Entre mentres, o Estado garantirá as obrigacións á nova moeda. Estamos seguros de que se depreciará, claro, e isto permitirá nestes países [Grecia, pero tamén o Estado español] recuperar a competitividade perdida e, polo tanto, reducir a necesidade da desvalorización interna [vía salarios]. A nosa estimación é que, despois da desvalorización, a balanza comercial grega rexistrará superávit bastante rapidamente.  Haberá problemas: de subministración da industria, de materias primeiras e de bens intermedios, tamén en áreas chave como a enerxía, a alimentación e os medicamentos.

- Como afrontará estes problemas a poboación grega?

 Cada país afrontaraos dunha maneira diferente. O que fai falta é unha mínima preparación. Grecia, por exemplo, ten unha boa cobertura de medicamentos, pero necesitará asegurar unha boa balanza comercial en poucos meses e manter acordos bilaterais en canto a enerxía, especialmente. O problema real, porén, será protexer a caída do tipo de cambio. No caso grego, a presión da desvalorización sobre a balanza corrente será limitada e, co control bancario e dos fluxos de capital, as presións especulativas tamén estarán limitadas. Necesitaremos reservas [monetarias] para defender o tipo de cambio e prover importacións, polo menos o tres primeiros meses; entre 10.000 e 12.000 millóns no caso de Grecia. Ademais, pódense mobilizar fondos de emerxencia; pero será duro. É por iso polo que tes que preparar a xente para asumilo. En definitiva, deseñamos unha serie de pasos que nos teñen que permitir afrontar estes retos. Non hai que dicir que, para facer os cambios, previamente teremos que facer suspensión de pagamentos da débeda pública e chamar os acredores á mesa de negociación para ver que se poderá pagar e que non.

- Déixame ser provocador. Isto parece un plan deseñado por unha elite económica, insuficiente por afrontar todos os retos sociais dunha transición fose do euro. O ex membro do Comité Central de Syriza Andreas Karitzis argumenta: “Ti podes dicir que queres recuperar a soberanía popular, pero, para conseguilo, saír da eurozona non é un plan, senón, como moito, un obxectivo. Un plan non é só o que fará o teu ministro de Finanzas, senón o que fará todo o teu país (...) para garantir a produción e a reprodución social. Isto non é un plan ou un relatorio dun economista, senón que é o plan dunha organización popular de masas”. Que pensas?

 Deixar o euro e recuperar a soberanía monetaria non é unha tarefa técnica, senón profundamente política, cun fondo contido de clase. O fracaso de Syriza, en última instancia, é causa disto: non estaba preparada para a confrontación de clase, para impor os intereses das clases populares. Este conflito, dado que é de clase, pode ser resolto de diferentes maneiras: de forma autoritaria a mans da extrema dereita ou desde a esquerda. O que quero deixar claro é que, desde a perspectiva da esquerda, será imposíbel propor ningún conxunto de medidas que persuada a xente até que non teñamos unha proposta técnica sensata proveniente da economía política; este é o rol do noso plan nestes debates. Os que cren que podemos construír un movemento sen un plan en termos económicos erran.

 Agora ben, cando tes o plan, como constrúes este movemento? Non é doado. No caso de Grecia, é difícil porque Syriza traizoou as clases populares, desilusionounas. Matou a esperanza. Conseguiu que as clases que nos teñen que acompañar miren a esquerda cunha carencia total de confianza. Syriza fixo moi mal. Para construír un movemento, necesitamos un plan, xente seria, ser modestos á hora de facer propostas e andar paso a paso para recuperar o apoio popular.

-  Neste sentido, confías que Unidade Popular [correndo escindido de Syriza na cal te integras] será a forza que substituirá Syriza ou pensas que o fracaso desta última será un tapón para a esquerda que durará anos?

 Unidade Popular (UP) será, como moito, un elemento daquilo que hai que construír. É importante porque o partido estaba preparado para dicir: “Non, non asinamos o acordo de rescate, queremos seguir outro camiño”. Pero só non poderá facer nada; necesitamos unha alianza de forzas ampla que vaia máis aló da esquerda porque necesitamos un cambio social, pero tamén nacional. En Grecia, necesitamos unha campaña de renovación nacional e sospeito que, no Estado español, tamén.

- É autocrítico ante os resultados exiguos obtidos por UP ás últimas eleccións?

 Si. Temos motivos para facer autocrítica, non só desde UP, senón tamén desde outros sectores de Syriza que non asinaron o acordo de rescate. En primeiro lugar, non estabamos bastante preparados, nin analiticamente nin ideoloxicamente nin organizativamente. Cando Tsipras convocou as eleccións de setembro –un movemento táctico–, teriamos que ser moito máis preparados para afrontalas e presentar unha alternativa á xente. Non o fixemos, polo menos con suficiente clareza. E deixo de lado todos os problemas técnicos, por exemplo atopar candidatos por todas as partes, conseguir financiamento... Non eran os problemas de verdade; a causa profunda foi a carencia de clareza e pagamos o prezo.

- Deixamos os temas domésticos para falarmos do capitalismo en termos máis globais. Consideras que, en Europa, hai posibilidades para un novo pacto social de carácter keynesiano? Ou cres que, tendo en conta as necesidades para a reprodución ampliada do capital nun contexto de sobreacumulación, a reedición deste pacto hoxe é imposíbel?

 A miña comprensión do capitalismo global está baseada na financeirización. Poño menos énfase na globalización porque non entendo moi ben que significa en termos de economía política. Que o capital se espalla globalmente? Que se espalla a produción? Para min, a financeirización define mellor o que ocorre e permítenos entendelo con máis precisión; enténdoo como a tendencia do sector financeiro a medrar relativamente respecto da economía real, un fenómeno que ten outras tendencias subxacentes. A primeira é que os grandes negocios se financeiricen: obteñen beneficios pola financeirización, non investindo na produción. A segunda, que os bancos se transforman e obteñen beneficios facendo transaccións nos mercados abertos, ofrecendo créditos aos fogares. E a terceira, que os fogares tamén se financeirizan. Esta foi a tendencia dominante durante os últimos 40 anos, sobre todo nos países centrais. Non creo que as vellas preguntas sobre keynesianismo ou outras receitas ofrezan moitas claves. O obxectivo prioritario é reverter a financeirización en interese da clase traballadora cambiando o equilibrio de forzas entre capital e traballo. Este proceso implica xerar mecanismos para aumentar o investimento empresarial; e isto, certamente, pódese impulsar con investimento público, creando bancos que poidan apoiar a produción e o crecemento en lugar de estar a xogar aos mercados abertos e, finalmente, desfinanceirizando os fogares, é dicir, rebaixando a súa necesidade de crédito mediante a recreación dun sistema de provisión pública de vivenda, educación e outras necesidades básicas e cotiás. En definitiva, un reequilibrio social en beneficio das clases populares.

-  Unha vez máis, parecen receitas moi institucionais e verticais. O economista Josep Manel Busqueta afirma que a única maneira de conseguir unha mellora das condicións de vida das clases populares pasa para avanzar cara a formas de organización da sociedade que superen o capitalismo e que a chave para podelo facer é fóra das institucións...

 

 Isto é un problema que o socialismo afrontou desde os principios: como combinar as accións de base, a escala micro, coas políticas agregadas, a escala macro. O que nos brinda a experiencia dos últimos dous séculos é que ningún dos dous niveis non é suficiente por si só. Necesitámolos os dous para dar significado e contido ao socialismo en cada período. Non o podes facer só mediante a reorganización social desde a base; isto é unha vella ilusión. Tampouco desde arriba, como unha imposición. Atopar o equilibrio entrambos os niveis sempre foi o reto. En todo caso, cando falo da desfinanceirización dos fogares, por exemplo, tamén falo deste campo micro porque, co seu impulso, conseguimos depender menos do sistema financeiro formal para satisfacer as nosas necesidades residenciais, de transporte, de educación, de consumo en xeral... Isto é o que quero dicir cando falo de recrear sistemas de provisión pública... para os cales é imprescindíbel a participación local e comunal.

- Para acabar, cres que as demandas de soberanía nacional do pobo catalán, sempre que se vertebren nun eixo oposto ao da extrema dereita –a vontade de acoller refuxiadas, por exemplo, é unha mostra–, poden apuntar cara a aquilo que cres que hoxe hai que defender nun sentido progresista?

 Non me atrevería a dar consellos a ninguén. Coñezo bastante a situación catalá a través de compañeiros cataláns e españois cos que falei, mais quero ser respectuoso. Dito isto, penso que a situación catalá é moi interesante e importante para Europa. Hai unha condensación de tendencias, presións e forzas que fan que Catalunya sexa un tipo de microcosmos de Europa. E isto coloca unha carga enorme nos ombreiros do pobo catalán. En primeiro lugar, son bastante clásico e ortodoxo: se o pobo de Catalunya quere a independencia, ten o dereito de obtela. O dereito de autodeterminación e de independizarse é indubidábel. A cuestión é: que significa á práctica? E para as relacións entre traballo e capital? Hai moitas maneiras de gañar a independencia e ti  sinalaches algunhas [falamos do amplo espectro entre PDEcat e CUP]. Pero isto aínda é máis complexo porque, se ficas na Unión Europea, pode ser que o feito de gañar a independencia do Estado español non che dea tanta independencia como imaxinas. O problema tense que resolver a diferentes niveis. Aqueles que desexan lograr a independencia téñennos que dicir que significa isto no contexto da UE, sobre todo se permaneces dentro do euro, que implica unha restrición directa da soberanía.

- Pero a dereita considera que Catalunya non terá problemas de soberanía porque formará parte do “eixo gañador” da Unión. Fala de ser como Dinamarca ou de obter os beneficios que obtén Alemaña na UE, por exemplo.

 Catalunya pode ser o corazón industrial do Estado español, xunto co País Vasco, pero é un país pequeno e o seu peso á Unión Monetaria será moi limitado. A habilidade de manterse e triunfar industrialmente e economicamente dentro do contexto do euro ten que ter en conta a traxectoria da Unión Monetaria. Non creo que Catalunya poida ser nunca outra Alemaña, penso que se verá na periferia, quizais non tanto como Portugal, pero si que será un país periférico. Neste contexto, se a independencia se ten que lograr en interese das clases populares e o traballo e contra o capital –que é o que a min me interesa neste caso–, entón, a esquerda catalá ten que pensar diferentemente da dereita catalá e ten que propor estruturas institucionais e políticas económicas diferentes. Sen esta diferenciación, o resultado non será beneficioso para as asalariadas nin para as persoas que viven e traballan en Cataluña sen considerarse catalás.

 

[Entrevista tirada do sitio web catalán La Directa, do 7 de marzo de 2017]

Volver