A diferenza do que ocorría durante a Guerra Fría, cando as superpotencias mantiñan protocolos elaborados deseñados para evitar a confrontación directa, hoxe en día as liñas son tan difusas que rozan a invisibilidade.
Unha guerra que se supuña que debía quedar contida dentro das fronteiras de Ucraína transformouse progresivamente en algo moito máis perigoso: un conflito por poder no que o papel da OTAN se volveu tan central desde o punto de vista operativo que a distinción entre representante e mandante esvaeceu en gran medida, e no que cada semana achega novas probas de que a lóxica da escalada vai moi por diante de calquera capacidade política para controlala.
Os acontecementos das últimas semanas deixárono inequivocamente claro.
A semana pasada, un dron ucraíno no Donbás atacou unha universidade no Donbás, matando a 21 persoas, a maioría delas estudantes.
Isto representa unha escalada moi grave na intensificación da ofensiva con drons de Ucraína contra Rusia nos últimos meses, incluíndo un número crecente de ataques de gran alcance levados a cabo en territorio ruso.
Hai apenas unhas semanas, polo menos tres persoas morreron e varias máis resultaron feridas nun ataque a grande escala con drons ucraínos contra a rexión de Moscova.
Entrementres, segundo Reuters, en marzo os ataques con drons ucraínos contra as tres principais terminais de exportación de Rusia nas súas costas occidentais —Novorossiysk no mar Negro, e Primorsk e Ust-Luga no Báltico— inutilizaran por volta do 40 % da capacidade de exportación de petróleo de Rusia.
Segundo unha estimación do New York Times, a principios de abril os ataques ucraínos tamén danaran ou destruíran arredor do 20% da capacidade de refinaría de petróleo de Rusia. Este mesmo mes, os drons ucraínos atacaron dúas ducias de refinarías de petróleo rusas, segundo o Ministerio de Defensa de Ucraína.
Algúns dos obxectivos máis recentes estaban a unha distancia de entre 1500 e 1700 km da fronteira ucraína, o que indica unha mellora significativa nas capacidades dos drons de longo alcance de Ucraína.
Como sinalou John Mearsheimer nunha recente entrevista con Glenn Desen, os ataques con drons e mísiles ucraínos contra territorio ruso, incluído Moscova, representan un importante paso na escalada do conflito. Aínda que non lle impresiona o seu efecto militar inmediato, a traxectoria preocúpalle profundamente: “A cantidade de dano que poden causar eses drons non é tan grande… desde logo, non vai afectar ao resultado da guerra de ningunha maneira significativa. Iso non vai suceder. Pero creo que o gran perigo de cara ao futuro é que os ucraínos, en colaboración cos europeos que seguen decididos a derrotar a Rusia, aumenten o número e o tipo de ataques contra Rusia”.
Rusia xa respondeu ao ataque con drons contra a universidade de Donbás cun asalto masivo contra Kiev, un dos maiores desde o inicio da guerra, que incluíu o uso de mísiles Oreshnik con capacidade nuclear. E xa ameazou con lanzar unha nova onda de «ataques sistemáticos» contra a capital.
Os novos ataques terán como obxectivo «centros de toma de decisións e postos de mando», xunto coas instalacións de fabricación de drons da cidade, segundo declarou o Ministerio de Asuntos Exteriores de Rusia nun comunicado.
Moscova pediu aos cidadáns estranxeiros e aos diplomáticos que abandonen Kiev «canto antes» e advertiu aos cidadáns que se manteñan afastados dos edificios administrativos e militares.
Até o de agora, Moscova abstívose de atacar os cuarteis xerais ucraínos, un feito bastante notábel dado que as forzas armadas ucraínas atacaron repetidamente os cuarteis xerais rusos, como sinalou Anatol Lieven.
O martes, o Estado Maior ucraíno afirmou que destruíra un importante centro de mando e control ruso en Lugansk con mísiles de cruceiro británicos Storm Shadow.
O uso eficaz destes mísiles —que Ucraína leva lanzando desde hai dous anos— require datos de selección de obxectivos dos EUA.
A pesar diso, Moscova non atacou os cuarteis xerais ucraínos en Kiev precisamente pola probabilidade de que morresen soldados e oficiais de intelixencia estadounidenses e da OTAN, o que suporía o risco dunha escalada drástica na resposta de Occidente.
Desde que Donald Trump regresou á presidencia e reabriu as negociacións diplomáticas, o Goberno ruso tamén se viu freado polo desexo de non enfurecelo nin debilitalo.
Con todo, a semana pasada o secretario de Estado dos EUA, Marco Rubio, declarou que as conversacións de paz están estancadas e que «neste momento non se están levando a cabo tales conversas».
Isto apunta non só a unha perigosa escalada da guerra, senón tamén á súa posíbel expansión máis aló das fronteiras de Ucraína.
Á fin e ao cabo, aínda que estes ataques os leva a cabo formalmente Ucraína, a realidade é que Ucraína nunca podería levar a cabo estes ataques con drons en territorio ruso sen o apoio de intelixencia e satélites da OTAN –e dos EUA en concreto–.
A pesar das propostas de paz de Trump, a súa administración seguiu proporcionando a Ucraína intelixencia para levar a cabo ataques con drons de longo alcance contra a infraestrutura enerxética rusa, segundo múltiples funcionarios estadounidenses e ucraínos. A información de intelixencia axuda a Ucraína a «deseñar a planificación de rutas, a altitude, a sincronización e as decisións de misión, o que permite aos drons de ataque de longo alcance e dun só uso de Ucraína eludir as defensas aéreas rusas».
Unha fonte describiu a forza de drons de Ucraína como o «instrumento» que Estados Unidos está a utilizar para lograr o obxectivo de socavar a economía rusa e empurrar a Putin cara a un acordo. A CIA tamén participou no desenvolvemento do programa de drons de Ucraína.
O grao de implicación dos EUA vai máis aló do mero intercambio de intelixencia. Mentres que un funcionario estadounidense afirmou que Ucraína selecciona o obxectivo e EUA proporciona información sobre as súas vulnerabilidades, outros funcionarios sinalaron que EUA estivo, de feito, establecendo prioridades de obxectivos para o exército ucraíno, o que significa que EUA está, na práctica, elixindo o que atacar.
Estados Unidos tamén proporciona apoio satelital –tanto en forma de guía GPS en tempo real (especialmente sobre o territorio ucraíno e o territorio ucraíno anexionado por Rusia a través de Starlink, de Elon Musk) como mediante o fornecemento de datos xeoespaciais que permiten aos drons operar sen un sinal GPS en tempo real, como en zonas onde o sinal está bloqueada–: mapas do terreo precargados, datos de rutas, coordenadas de obxectivos e perfís de evasión da defensa aérea, todo o cal depende do recoñecemento e a intelixencia por satélite estadounidenses.
Isto significa que as operacións de ataque en profundidade de Ucraína contra Rusia son, na práctica, unha operación de EUA e a OTAN coas cores de Ucraína.
Pero a OTAN non só proporciona a intelixencia e o apoio por satélite para estes ataques —e, por suposto, o diñeiro para os drons—. Cada vez máis, tamén está a proporcionar os propios drons.
Aínda que a inmensa maioría dos drons utilizados polas forzas ucraínas se fabrican dentro da propia Ucraína, un avance máis recente e estratexicamente significativo é a expansión deliberada da fabricación de drons a países europeos, en parte para reducir a vulnerabilidade ante os ataques rusos contra as instalacións ucraínas.
Zelensky anunciou plans para abrir dez empresas conxuntas de produción de drons en Europa en 2026.
O país no centro desta evolución é Alemaña. O Goberno de Merz está a profundar a súa cooperación militar con Kiev, converténdose cada vez máis nun cobelixerante no conflito con Rusia. Ante a retirada estadounidense, Alemaña foi durante moito tempo o principal patrocinador financeiro de Ucraína. Pero a mediados de abril, por primeira vez, o Goberno alemán asinou unha asociación estratéxica co sector da defensa dun país en guerra.
O acordo achanda o camiño para a coprodución, xunto con Kiev, de sistemas de armas, drons cun alcance de até 1.500 km e mísiles de longo alcance.
Un dos exemplos máis visibles é Quantum Frontline Industries en Alemaña —unha empresa conxunta entre Quantum Systems e a ucraína Frontline Robotics— onde o primeiro dron saíu da liña de produción menos de dous meses despois de que se anunciase a asociación.
De vez, o Goberno alemán varreu todo o debate interno dos últimos anos sobre o fornecemento de armas alemás a Ucraína para ataques contra obxectivos dentro do territorio ruso.
Como escribiu a exdeputada alemá Sevim Dagdelen, coa integración das industrias de defensa de Berlín e Kiev estamos a asistir ao xurdimento dun complexo militar-industrial xermano-ucraíno baixo a hexemonía de Berlín.
De feito, é probábel que se utilizasen drons de longo alcance de fabricación alemá nos recentes ataques contra Moscova e a rexión de Moscova.
Outros países europeos tamén están involucrados. Desde finais de 2024, o grupo finlandés Summa Defence creou varias empresas conxuntas con firmas ucraínas para producir drons en Finlandia. A empresa británica Prevail Partners e a ucraína Skyeton uniron forzas en xullo de 2025 para producir o dron de vixilancia Raybird no Reino Unido.
Skyeton tamén abriu unha liña de produción de Raybird en Eslovaquia e está a negociar novas colaboracións europeas, mentres que consorcios ucraínos de drons están a construír plantas de montaxe e de compoñentes en Finlandia e Dinamarca.
Isto significa que os países europeos —en primeiro lugar, Alemaña— están a verse cada vez máis directamente implicados no conflito. Isto aumenta considerabelmente o risco de que Rusia lance ataques de represalia contra territorio europeo.
De feito, a mediados de abril, o Ministerio de Defensa ruso publicou os nomes e direccións de empresas europeas —entre elas varias italianas— implicadas na produción de drons ucraínos, afirmando que “a opinión pública europea debe comprender claramente as verdadeiras razóns das ameazas á súa seguridade e coñecer as direccións e localizacións das empresas “ucraínas” e “conxuntas” que producen UAV e compoñentes para Ucraína no territorio dos seus países.”.
Para empeorar as cousas, cada vez hai máis probas de que os drons ucraínos están a atravesar o espazo aéreo dos países bálticos da OTAN para atacar obxectivos rusos —como os drons que alcanzaron as terminais petroleiras rusas de Primorsk e Ust-Luga, no mar Báltico—.
Este mesmo mes, os drons ucraínos desencadearon repetidas alertas de espazo aéreo sobre Estonia, Letonia e Lituania, o que provocou o despegue de avións de combate da OTAN en múltiples ocasións, e polo menos un dron ucraíno foi derrubado por un avión da OTAN sobre Estonia o 19 de maio.
Apenas uns días antes, outro dron ucraíno atacou unha instalación de almacenamento de petróleo baleira en Letonia. As repercusións políticas foron significativas, provocando a caída do Goberno letón pola súa xestión da crise.
Rusia acusou os Estados bálticos e a OTAN de permitir activamente que os drons ucraínos utilicen o seu espazo aéreo para lanzar ataques contra Rusia, cualificándoo de agresión da OTAN. O asesor presidencial Nikolái Patrushev subliñou que isto constitúe unha participación directa dos países da OTAN en ataques contra territorio ruso.
Pola súa banda, Ucraína e os países bálticos rexeitaron as acusacións de conivencia deliberada, acusando a Rusia de utilizar guerra electrónica e interferencias para desviar os drons ucraínos cara ao espazo aéreo báltico —aínda que isto non explica por que Rusia se mostrou incapaz de impedir os ataques con drons contra obxectivos sensíbeis e civís, mesmo en Moscova.
A presidenta da Comisión Europea, von der Leyen, chegou a afirmar que “Rusia e Bielorrusia teñen unha responsabilidade directa” nas incursións de drons ucraínos.
O que está claro é que as tensións no Báltico son máis elevadas que nunca. O risco de que estale alí un conflito entre a OTAN e Moscova vese agravado aínda máis polo recente anuncio da creación dunha forza naval conxunta, denominada Iniciativa das Armas Navais do Norte, integrada polo Reino Unido, Noruega, Suecia, Dinamarca, Finlandia, Islandia, Estonia, Letonia, Lituania e os Países Baixos.
Esta forza parece ter o obxectivo explícito de conter a Rusia entre o Ártico e o Báltico, potencialmente obstaculizando o tráfico comercial de Moscova —e, en particular, a súa denominada «flota na sombra». Provocacións como a abordaxe de buques rusos, ou mesmo un bloqueo naval, constituirían un casus belli evidente.
A isto hai que engadir a militarización de Finlandia, que se incorporou recentemente á OTAN, e as operacións de espionaxe e vixilancia aérea que levan a cabo desde o seu territorio contra Moscova —factores que están a transformar ao país escandinavo nunha nova ameaza estratéxica aos ollos de Rusia.
Non é esaxerado afirmar que estamos a un só incidente —real ou provocado— de que a situación se agrave rapidamente até converterse nunha guerra directa entre a OTAN e Rusia.
Isto resulta especialmente preocupante dado que as provocacións occidentais están encoraxando os partidarios da liña dura en Moscova.
Entre os enfoques máis radicais, destaca o de Sergey Karaganov, un veterano politólogo, antigo asesor tanto de Gorbachov como de Yeltsin, e actualmente un dos asesores de Putin. Desde o inicio do conflito, Karaganov defendeu o posíbel uso de armas nucleares en Europa.
O seu argumento é que as elites europeas están totalmente desacreditadas e carecen da lexitimidade necesaria para permanecer no poder. Pero, sobre todo, son incapaces de alcanzar un compromiso con Rusia. Deben ser detidas pola forza das armas para evitar que o conflito se estenda por toda Europa —ante todo, atacando obxectivos militares estratéxicos e altamente simbólicos en territorio europeo con armas convencionais.
Segundo Karaganov, se isto non fose suficiente para “persuadir” as elites europeas de que cheguen a un acordo con Rusia, sería necesario recorrer a un ataque nuclear “demostrativo”, ou mesmo a un destinado a eliminar as propias elites europeas.
Tales ideas, en gran medida marxinais ao comezo do conflito, están a gañar terreo progresivamente tanto nos círculos militares como nos políticos rusos. Paralelamente, aumenta a presión sobre Putin para que cambie de estratexia.
Mearsheimer toma en serio o argumento esgrimido por Karaganov —que Rusia debería atacar obxectivos europeos con armas convencionais, escalando a armas nucleares se fose necesario— e sinala que o que antes era unha opinión minoritaria ha gañado unha ampla aceptación dentro de Rusia.
El sostén agora —e eu acredito porque é unha persoa honesta— que a abafadora maioría das persoas coas que fala están de acordo con el. Os rusos, en certo sentido, están fartos.
En canto á dimensión nuclear, Mearsheimer explica por que a simple perspectiva do uso nuclear confire á estratexia de Karaganov a súa lóxica coercitiva: “Unha vez que se empeza a subir a escaleira da escalada, todo o mundo entende que nalgún punto de aí arriba… nalgún lugar desa escaleira atópase o uso nuclear. Nun dos banzos está o uso de armas nucleares… a simple ameaza das armas nucleares terá un enorme valor disuasorio”.
Tamén fai unha rechamante comparación histórica respecto das violacións das liñas vermellas occidentais: “É verdadeiramente abraiante que Estados Unidos e Gran Bretaña axudasen a Ucraína cando invadiu o territorio ruso no verán de 2024. Trátase da ofensiva de Kursk… a idea de que axudásemos a un aliado a invadir a Unión Soviética, iso nunca sucedería… ou que axudásemos a un aliado a atacar un dos alicerces da tríade nuclear estratéxica. Isto é simplemente impensábel. Era sinxelamente demasiado perigoso”.
A súa conclusión sobre o dilema estratéxico ruso é a seguinte: “Se se pon no lugar de Rusia… terá que plantarse, como adoitaba dicir a miña nai. E terá que enviar un sinal moi claro de que isto é sinxelamente inaceptábel.
O risco de guerra non é unha abstracción afastada: é perigosamente real e inminente. Os mecanismos de escalada que nos levaron até este punto compréndense ben: cada paso que se dá na escaleira, dado coa confianza de que a outra parte dará marcha atrás, fai que o seguinte paso sexa máis probábel e que a marxe para a desescalada sexa máis estreita”.
Os líderes occidentais convencéronse a si mesmos, mediante unha combinación de ilusións e de inercia institucional, de que Rusia seguirá absorbendo as provocacións sen responder da mesma maneira. Pero cada semana que pasa sen unha saída diplomática achéganos ao momento en que esa suposición se poñerá a proba até a súa destrución.
O que fai que a situación actual sexa especialmente perigosa non é só a escalada militar, senón o colapso total da imaxinación política que podería detela.
Non hai realistas da Guerra Fría, nin canles extraoficiais, nin ningún líder europeo serio coa autoridade e a vontade necesarias para propor unha solución negociada.
Só existe o impulso da maquinaria bélica, agora repartida por unha ducia de países e miles de empresas, que producen armas en fábricas finlandesas, empresas conxuntas alemás e talleres británicos —todas elas alimentando un conflito que, a falta dunha intervención política urxente, non ten un final lóxico que non sexa a catástrofe.
A responsabilidade recae, en última instancia, nos cidadáns europeos. Os nosos gobernos non actúan no noso nome nin no noso interese.
Correspóndenos a nós —antes do próximo incidente, do próximo erro de cálculo, do próximo dron que cruce o espazo aéreo equivocado— esixirlles que dean un paso atrás e se afasten do abismo.
[Artigo tirado do sitio web Observatorio de trabajador@s en lucha, do 1 de xuño de 2026]