A «apocalipse dos empregos pola IA» é unha ladaíña antiga: nos anos 1990 foi o «pánico dos ordenadores»; en 2013, Oxford previu o fin do 47% dos empregos. En ambos os casos, o desemprego masivo veu das crises e da austeridade, non da tecnoloxía. Hoxe, con emprego en máximos históricos, o catastrofismo é mercadotecnia: serve para vender LLM aos investidores e inflar a burbulla financeira. O efecto sistémico real da IA é outro: descualificar e desvalorizar o traballo, roubando autonomía no proceso de traballo. A IA non imita a intelixencia humana, senón que imita a división capitalista do traballo. A saída non é o ludismo: é a loita de clases no lugar de traballo e tratar a IA como servizo público.
The Economist publicou recentemente unha portada titulada «Prepárense para a apocalipse dos empregos pola IA», citando o temor xeneralizado entre a sociedade estadounidense respecto da perda de postos de traballo inducida pola intelixencia artificial. Este tipo de sensacionalismo está lonxe de ser novidade. Os avances na tecnoloxía da información deron lugar a moitos anuncios semellantes nas últimas décadas.
Na década de 1990, tivemos o «pánico dos ordenadores», impulsado por autores supervendas como Jeremy Rifkin e Viviane Forrester. Máis recentemente, en 2013, tivemos a «ameaza dos robots», cando un estudo de Oxford estimou que o 47% dos empregos nos Estados Unidos estaban en risco de computerización. En ambos os momentos, tales profecías coincidiron cun desemprego masivo, que non foi causado pola tecnoloxía, senón por recesións económicas impulsadas pola inestabilidade financeira e políticas de austeridade. Porén, estas narrativas axudaron a naturalizar e despolitizar o desemprego.
Vellas historias sobre novas máquinas
Como sinala The Economist, o escenario hoxe é diferente. A prevista destrución masiva de empregos coincide, de feito, con niveis historicamente altos de emprego. Dado o actual boom de investimentos non só na infraestrutura de centros de datos, senón tamén en servizos de infraestrutura, como o fornecemento de auga e electricidade, o frenesí da IA está, indiscutibelmente, creando máis empregos dos que destrúe. Outra peculiaridade é que a actual narrativa da historia do «apocalipse dos empregos» está impulsada polos xigantes da IA como estratexia de mercadotecnia para vender os seus grandes modelos de linguaxe (LLM) aos investidores financeiros e, así, alimentar a euforia financeira en curso. Non obstante, a esquerda non debe desbotar os potenciais efectos sistémicos da IA no proceso de traballo, nomeadamente o seu papel na descualificación e na desvalorización do traballo. A IA precisa ser comprendida historicamente e situada como un avance nacido da concentración e centralización do capital, e da loita do capital contra o traballo.
A visión da tecnoloxía como fonte de desemprego masivo é parte integrante da historia do capitalismo industrial. Ao fío do movemento ludista de comezos do século XIX, os economistas políticos John McCulloch e David Ricardo debateron os efectos da introdución de novas máquinas, un argumento que Karl Marx describiría máis tarde como a «teoría da compensación» do traballo. Nunha economía de equilibrio onde a oferta crea a súa propia demanda, a introdución dunha nova tecnoloxía que aforra traballo nun sector leva a aforros e prezos máis baixos, o que, á súa vez, estimula novos investimentos. A demanda resultante de máquinas e produtos debe, entón, crear empregos noutros sectores: fan falta traballadores para producir as novas máquinas, mentres que a caída dos prezos libera renda para gastos noutros bens. E, se cadra máis significativo, salarios máis baixos levarían a unha maior demanda de traballo.
No Volume I d’O Capital, Marx reconstrúe e critica a teoría da compensación. Rexeita o argumento simplista de que os empregos creados na produción de máquinas compensan necesariamente o traballo desprazado pola introdución das máquinas. Como a máquina só se introduce cando o traballo necesario para producila é menor que o traballo que substitúe, a súa produción non pode, por si soa, reabsorber todos os traballadores desprazados. É dicir, os novos bens de capital non poden, teoricamente, engadir tempo de traballo ao traballo social total implicado na produción dunha mercadoría.
Marx admite que a introdución de novas máquinas pode vir acompañada da creación de traballo social en varios sectores, dependendo da duración da xornada de traballo e das proporcións de capital variábel e constante. Augas abaixo, a dispoñibilidade de traballadores desprazados pode crear mercados para formas refinadas de consumo e servizos non produtivos, como o traballo doméstico, así como, significativamente, novas obras públicas e infraestrutura. Rexeitando o suposto de equilibrio nunha economía capitalista, Marx apunta, en cambio, á necesidade de reprodución «ampliada» do capital, xa que a competencia entre capitalistas impulsa novos investimentos e a concentración e centralización do capital. No medio do actual frenesí de investimentos en centros de datos, transporte e infraestrutura enerxética, este parece ser o caso agora coa IA.
O nexo entre acumulación de capital, mecanización e desemprego parece xurdir principalmente da urxencia de substituír o capital variábel en períodos nos que o exército industrial de reserva é pequeno e hai unha necesidade premente de pauperización xeral dos traballadores.
O espectro de Harry Braverman
Máis que o efecto destrutor de empregos, o interese de Marx reside nas consecuencias da mecanización e da automatización sobre o proceso de traballo, incluíndo como estas estenden a xornada de traballo e descualifican os traballadores. As novas máquinas industriais substituíron a forza humana por un motor primario natural –en forma de capital fósil, como mostrou Andreas Malm– e substituíron o «empirismo práctico» pola aplicación consciente da ciencia natural. Porén, estas tendencias non aliviaron a carga do traballo nin o fixeron socialmente máis recompensador. O progreso tecnolóxico é, en cambio, impulsado pola busca da plusvalía: «Xunto coa ferramenta, a habilidade do traballador para manexala pasa á máquina... unha tendencia a igualar e reducir a un nivel idéntico todo tipo de traballo». Isto crea a posibilidade de xornadas de traballo máis longas, intensificación do traballo e o emprego de mulleres e nenos.
As percepcións de Marx foron retomadas e elaboradas por Harry Braverman no seu famoso libro Traballo e Capital Monopolista. Braverman identifica unha progresiva descualificación no proceso de traballo no contexto da aplicación xeneralizada das técnicas de xestión tayloristas nos Estados Unidos. As tecnoloxías da información, que entón daban os seus primeiros pasos, eran comprendidas como ferramentas que permitían a fragmentación progresiva do traballo intelectual, facilitando a perda do control dos traballadores sobre o proceso de traballo e a súa descualificación.
Para Braverman, había unha relación estreita entre o capitalismo de posguerra, caracterizado polo xurdimento de grandes monopolios que concentraban capital e traballo, a xestión taylorista do traballo e as innovacións tecnolóxicas asociadas a ela. O crecente poder monopolista nun mercado de demanda estancada, a compresión da autonomía do traballador e a supresión das dimensións creativas do traballo converxeron na busca do beneficio á custa da desvalorización do traballo asalariado.
O traballo de Braverman foi obxecto de varias críticas. Particularmente xustificada foi a crítica ao seu marco teórico do «capital monopolista», segundo o cal o capital monopolista estaría dirixido máis á descualificación que á continua reestruturación forzada pola competencia. A énfase de Braverman na descualificación non anticipou as novas formas de traballo cualificado e complexo creadas polas tecnoloxías da información, técnicas de xestión e novos segmentos de traballo, nomeadamente nos sectores financeiro e de telecomunicacións. Porén, se consideramos como a competencia implacable do capital levou á centralización e concentración do capital –o que, á súa vez, permitiu unha reestruturación xeral do capital a partir da década de 1970–, os argumentos de Braverman gañan nova relevancia. El non concibiu as transformacións no proceso de traballo como mecánicas ou homoxéneas, senón como inseridas en contextos históricos específicos.
A máquina de descualificación por excelencia
A introdución de tecnoloxías da información e innovacións loxísticas transformou a maneira como as grandes multinacionais organizan a produción, permitíndolles relocalizala en novos destinos onde puidesen explotar traballo barato e descualificado, disciplinado por técnicas de xestión tayloristas aínda prevalecentes. A internacionalización e reestruturación do capital centráronse cada vez máis en novas tecnoloxías intanxibles baixo a forma de coñecemento e propiedade intelectual, suxeitas a avaliacións financeiras salvaxes. Entrementres, o rexurdir do traballo asalariado e da explotación non se limitou ao Sur Global. Finalmente, a ofensiva neoliberal –a crecente individualización das relacións laborais e a introdución, por medio das tecnoloxías da información, de novas formas de competencia entre os traballadores– creou novas formas de descualificación, control e desvalorización do traballo, como no caso do chamado traballo en plataformas.
A atención de Braverman ao papel da tecnoloxía na supervisión e regulación do proceso de traballo reforza a percepción de Marx de que un dos principais motores da innovación tecnolóxica nunha economía capitalista é o esforzo por expropiar os traballadores das súas capacidades e coñecementos específicos, co fin de transformalos en meros portadores dunha forza de traballo homoxénea na produción de mercadorías. Non é sorprendente, polo tanto, que a IA pretenda venderse como unha máquina que aforra e descualifica o traballo.
Hoxe, a descualificación e a desvalorización do traballo son obxectivos explícitos das grandes multinacionais de tecnoloxía dedicadas ao desenvolvemento de grandes modelos de linguaxe. A descualificación do traballo está, de feito, inserida na xénese da tecnoloxía da IA. Como Matteo Pasquinelli mostra na súa historia social da IA, ao contrario do sentido común, a IA non é a «imitación da intelixencia biolóxica», senón a imitación da división capitalista do proceso de traballo.
O avance da intelixencia artificial céntrase na súa capacidade de organizar información por medio de bucles de retroalimentación que «aprenden» con cantidades formidables de datos de internet, buscando patróns sociais expresados na linguaxe. O modelo espontáneo e adaptativo dos LLM extrae a súa metáfora non tanto da resolución do enigma do cerebro humano, senón dun mecanismo eficiente, descentralizado e conforme co mercado de procesamento de información.
A intelixencia convértese na reprodución de patróns adecuados á realización de capas de tarefas simples por medio dunha tecnoloxía única, aparentemente consciente e dialóxica. Ademais das fallas asociadas a calquera nova tecnoloxía, como as «alucinacións», a IA sofre o problema epistémico máis fundamental de comprender o coñecemento como unha reorganización de información dada. É eficaz como unha poderosa máquina de procesamento para moitas tarefas intelectuais «simples», pero está limitada a reproducir o coñecemento convencional no que foi adestrada.
Todo o poder á IA dos soviets
A IA non está a vir para roubar todos os nosos empregos. Creará novos, como suxire a teoría da compensación. O que é máis certo é que é unha ferramenta poderosa para descualificar e desvalorizar o traballo intelectual, facéndoo cada vez máis homoxéneo e mediocre, e roubando a grandes segmentos de traballadores intelectuais e manuais a autonomía no proceso de traballo. Como sinalou Marx, a «produción capitalista, polo tanto, só desenvolve as técnicas e o grao de combinación do proceso social de produción ao mesmo tempo que socava as fontes orixinais de toda a riqueza: a terra e o traballador».
Pero a capacidade da IA de depredar o traballo e a natureza non significa que a esquerda deba adoptar unha posición ludista. A IA descontrolada virá roubar os nosos salarios a través do seu uso como ferramenta de descualificación. Pero esta tecnoloxía debe ser tratada como un novo escenario para a loita de clases no lugar de traballo, onde esa máquina intanxíbel podería ser usada para substituír tarefas intelectuais tediosas, crear novos empregos e proporcionar aos traballadores maior autonomía sobre o seu tempo e maior autorrealización a través do traballo. Como unha tecnoloxía de propósito xeral que atravesa diferentes industrias, a IA presenta unha oportunidade para unha mobilización ampla do traballo contra o capital.
A necesidade urxente de organizar o traballo en torno á IA debe ir acompañada da loita política para tratar a IA como un servizo público, como se argumentou nestas páxinas [de Jacobin] por Mathew Huber e Holly Buck. Dadas as súas aplicacións de propósito xeral e as grandes necesidades de infraestrutura, hai fortes argumentos para regular os seus usos e planificar investimentos nela, tal como os gobernos fixeron con servizos esenciais, como a auga e a enerxía (as cales a IA consome intensamente).
Os avances tecnolóxicos da auga canalizada e da infraestrutura de electrificación no século XIX, inicialmente en gran parte no dominio do capital privado, deron orixe á planificación pública, investimento e propiedade deses novos medios de produción, que se converteron na base das extraordinarias ganancias de produtividade do século XX. A provisión pública deses servizos a tal escala tería sido imposíbel sen a loita dos movementos obreiros socialistas e comunistas por salarios, emprego e acceso a servizos esenciais. Se cadra, a fórmula hoxe debería ser: poder aos soviets máis electrificación — e IA.
[Artigo tirado do sitio web Jacobin, do 30 de agosto de 2026]