A guerra contra Irán, tras o ataque armado a Venezuela, forma parte dunha estratexia do imperialismo estadounidense para recolonizar o Sur Global como medio para superar a dobre crise que enfronta actualmente: por unha banda, o estancamento da súa economía, xunto coa da economía mundial en xeral, como consecuencia da aplicación do neoliberalismo; por outra, o persistente déficit por conta corrente de Estados Unidos desde mediados da década de 1970, que o converteu na nación máis endebedada do mundo e representa unha ameaza para a hexemonía do dólar.
A recolonización, entendida como a toma pola forza dos mercados do Sur Global e a adquisición do control sobre os seus recursos, especialmente o petróleo, reduciría o déficit por conta corrente de Estados Unidos, fortalecendo así o dólar, e superaría o estancamento económico estadounidense, sen perturbar en absoluto a hexemonía do capital financeiro internacional. A guerra contra Irán, por tanto, presaxia un ataque contra o Sur Global.
I
A guerra entre os Estados Unidos e Israel contra Irán adoita atribuírse ao carácter inepto ou desequilibrado de Donald Trump; pero esta é unha visión totalmente superficial. O que Trump tenta é unha estratexia de recuperación tras a crise que atravesa o imperialismo estadounidense, e a guerra contra Irán forma parte desa estratexia.
Esta crise ten dous aspectos: un é a crise de estancamento e aumento do desemprego que o capitalismo neoliberal desatou na economía mundial, incluída a estadounidense. O outro é o persistente déficit por conta corrente que os Estados Unidos arrastran desde mediados da década de 1970, que, ao financiárense con exportacións estadounidenses de dólares ou activos denominados en dólares, converte ese país na nación máis endebedada do mundo e representa unha seria ameaza para todo o sistema financeiro capitalista mundial. Analicemos cada un destes aspectos(1).
O capitalismo neoliberal deu lugar a un inmenso aumento da desigualdade de ingresos e riqueza en todo o mundo capitalista. Isto débese a que, no réxime neoliberal, mentres o capital se globaliza, o traballo permanece confinado ás fronteiras nacionais e se organiza principalmente segundo criterios nacionais. Isto provoca que a man de obra do Norte Global compita coa do Sur Global, no sentido de que calquera aumento na diferenza salarial entre ambos ameaza cunha recolocación acelerada do capital do Norte ao Sur.
Por tanto, os salarios do Norte quedan vinculados aos do Sur e non poden aumentar nin sequera cando aumenta a produtividade laboral. De feito, Joseph Stiglitz estimou que o salario real dun traballador estadounidense medio en 2011 era lixeiramente inferior ao de 1968.
Ao mesmo tempo, a pesar de toda esta recolocación da actividade do Norte ao Sur, dado que o crecemento da produtividade laboral se acelera no Sur baixo o neoliberalismo, as vastas reservas de man de obra do Sur, herdadas da época colonial e que manteñen os salarios do Sur ligados ao nivel de subsistencia, non se esgotan como proporción da forza laboral. Isto mantén os salarios do Sur máis ou menos ao mesmo nivel de subsistencia que antes. Por tanto, tanto no Norte como no Sur, o nivel dos salarios reais apenas aumenta, mesmo cando a produtividade laboral medra en todas as partes, o que xera unha maior desigualdade de ingresos tanto a nivel da economía mundial como dentro de cada país capitalista.
Dado que o consumo por unidade de ingreso é maior para os pobres que para os ricos, un aumento na desigualdade de ingresos ten o efecto de diminuír a demanda de consumo e, por tanto, a demanda agregada, en relación coa produción produtiva. Por conseguinte, a produción produtiva non se pode vender, o que leva a unha redución da produción e, por tanto, a un aumento do desemprego e o estancamento.
Isto afectou non só á economía mundial capitalista no seu conxunto, senón tamén a países individuais dentro dela (aínda que nos EUA o aumento da taxa de desemprego está camuflado por unha caída na taxa de participación laboral).
O capitalismo neoliberal, con todo, non só dá lugar a unha crise de estancamento e aumento do desemprego, senón que tamén impide que o Estado tome medidas para contrarrestar esta crise; e é isto o que constitúe o seu selo distintivo específico. Isto débese a que se un maior gasto estatal impulsase a demanda agregada para superar o estancamento, entón tería que se financiar mediante un déficit fiscal (onde ninguén paga impostos para recadar ingresos) ou mediante un imposto aos ricos (onde unha parte dos ingresos fiscais provén do aforro e, por tanto, non reduce a demanda); Non pode financiarse con impostos aos pobres e aos traballadores.
Dado que os pobres e os traballadores consumen practicamente a totalidade dos seus ingresos, o feito de que o Estado os grave e gaste o recadado non contribúe significativamente á demanda agregada: neste caso, a demanda estatal só substitúe o consumo dos contribuíntes pobres, pero non aumenta a demanda xeral. Pero ambas as formas de recadar ingresos para o gasto público que permitirían contrarrestar a crise de estancamento —é dicir, un maior déficit fiscal ou máis impostos aos ricos— quedan descartadas baixo o neoliberalismo, porque as finanzas globalizadas se opoñen a ambas(2).
E o Estado non pode superar esta oposición porque, dado que as finanzas están globalizadas, poden saír do país en masa en caso de intransixencia estatal, provocando unha grave crise. Noutras palabras, sendo o Estado un Estado-nación e o capital, incluídas as finanzas, globalizado, calquera economía que adopte un réxime neoliberal (é dicir, que acepte fluxos transfronteirizos relativamente libres de bens, servizos e finanzas) tería que se someter aos caprichos das finanzas globalizadas; o Estado-nación deste país vólvese entón incapaz de intervir na economía para contrarrestar a tendencia ao estancamento.
O neoliberalismo empurra así a economía mundial, e as economías dos países capitalistas individuais, a un beco sen saída, onde se estancan sen poder facer nada respecto diso; e saír desta camisa de forza tampouco é posíbel, xa que o neoliberalismo conta co poderoso respaldo do capital monopolista tanto no Norte como no Sur Global, integrado co capital financeiro de mobilidade global.
Nestas circunstancias, o capital monopolista apoiou o xurdimento do neofascismo para reforzar a súa hexemonía, a cal se ve ameazada polo desemprego masivo e a precariedade que xera en amplos sectores da poboación. Existe un auxe neofascista en todo o mundo; nalgúns países como Arxentina, Italia, Estados Unidos e a India, os neofascistas están no poder co respaldo das grandes corporacións; noutros países como Francia, Alemaña e o Reino Unido, os neofascistas están a chamar ás portas do poder. (O estado neofascista israelí, por suposto, pertence a unha categoría especial, xa que está inmerso simultaneamente nun desapiadado proxecto de colonialismo de asentamento).
Estes réximes neofascistas caracterízanse en diversos graos por varias características que lembran o fascismo da década de 1930: a estigmatización dun grupo relixioso ou étnico minoritario e o fomento do odio contra el dentro da maioría, o que crea un discurso alternativo que desvía a atención da crise e, ao mesmo tempo, mantén dividida a clase traballadora; o recurso á represión estatal contra opositores políticos, artistas, intelectuais e a esquerda; o uso de matóns neofascistas xunto con axencias estatais neste proceso de represión; unha estreita vinculación co capital monopolista, e especialmente cun novo estrato de capital monopolista; e a promoción dun culto ao «líder» que se supón que personifica a «nación».
Así e todo, un Estado neofascista non pode resolver a crise de estancamento que afecta ao capitalismo contemporáneo, do mesmo xeito que tampouco pode facelo un Estado liberal-burgués, e polas mesmas razóns. O neofascismo só toma o control do Estado-nación que permanece tan impotente para impor a súa vontade contra o capital financeiro globalmente móbil como o foi o Estado-nación liberal-burgués.
A oposición do sector financeiro aos impostos sobre os ricos e aos déficits fiscais segue sendo un atranco decisivo para calquera intervención fiscal expansiva, mesmo por parte do Estado neofascista. Isto non ocorría na década de 1930, cando o capital financeiro era nacional e, por tanto, o Estado-nación fascista podía persuadilo para que non se opuxese aos grandes déficits fiscais. Foi con tales déficits fiscais que se financiou o aumento do gasto estatal en rearmamento en Alemaña e Xapón, o que tivo o efecto de sacar a estes países da Gran Depresión. Con todo, esa situación non pode repetirse hoxe, e por tanto, o beco sen saída que constitúe o desenlace do neoliberalismo tampouco pode ser superado polo neofascismo.
O segundo aspecto da crise que enfronta o imperialismo estadounidense, e polo tanto o capitalismo mundial, pódese expresar de forma máis sinxela. Xorde debido aos persistentes déficits por conta corrente de Estados Unidos que o converteron no país máis endebedado do mundo. Esta é unha situación sen precedentes: até o de agora, o principal país capitalista, cuxa moeda actúa como moeda mundial de facto, nunca tivera que enfrontar déficits persistentes por conta corrente. Con todo, isto xa non é así.
Esta situación sen precedentes xurdiu porque a «vantaxe» de ter un imperio colonial que estivese dispoñíbel para Gran Bretaña, o anterior líder do mundo capitalista, xa non está dispoñíbel para os Estados Unidos, o novo líder. Gran Bretaña cubrira o seu déficit por conta corrente fronte ao mundo non colonial, e mesmo realizara exportacións de capital a este mundo, facendo uso das súas colonias.
E fíxoo de dúas maneiras: primeiro, vendendo os seus produtos nos mercados coloniais cativos de países que non podían protexerse e tiveron que enfrontar a «desindustrialización» no sentido do desprazamento dun gran número de artesáns e produtores precapitalistas; e en segundo lugar, extraendo un «tributo», ou o que se chamou unha «drenaxe de riqueza», das colonias en forma de apropiación, sen ningunha contraprestación, do excedente de exportación das colonias con respecto ao mundo non colonial.
Os Estados Unidos non contaron con estas «vantaxes». Aínda que o imperialismo estadounidense asegurou a existencia continua dun «territorio económico» que sustenta o capitalismo metropolitano en xeral e o capitalismo estadounidense en particular, entre outras cousas, ao proporcionarlle insumos a prezos que non aumentan, este «territorio económico», aínda que constitúe o seu imperio, non ten a natureza dunha colonia: non constitúe un mercado cativo nin unha fonte de «tributo».
Esta situación sen precedentes, na que o principal país capitalista mantén un déficit persistente na súa conta corrente, xestionouse até o de agora porque o mundo estivo disposto a conservar os dólares ou os activos denominados en dólares cos que os Estados Unidos financiaron os seus déficits por conta corrente. Con todo, canto tempo máis o fará segue sendo unha incógnita.
Sempre que se debate este tema, a discusión limítase a si quen posúen dólares poderían cambiar a outra moeda; e dado que ningunha outra moeda achégase aínda ao dólar en termos de importancia, a ameaza que esta fonte representa para o dólar non parece grave. Con todo, o que se pasa por alto neste debate é a ameaza que supón para o dólar un posíbel cambio non a outra moeda, senón a algunha materia prima; e a materia prima con máis probabilidades de representar tal ameaza é o petróleo.
A ruptura do vínculo ouro-dólar, instaurado pola administración Nixon baixo o sistema de Bretton Woods, non provocou unha conmoción no mundo financeiro, e a situación estabilizouse tras un breve período de incerteza, grazas á expectativa de estabilidade no prezo do petróleo en dólares, o que descartou calquera repunte inflacionario xeneralizado(3).
Se non existise tal expectativa, calquera tendencia inflacionaria, polo motivo que fose, viuse agravada polo cambio do dólar ao petróleo, e a resposta consistiría, polo xeral, en medidas de austeridade masivas, levando o capitalismo mundial cara a outra Gran Depresión. O feito de que isto non ocorrese debeuse á expectativa de estabilidade no prezo do petróleo en dólares. Esta estabilidade viuse favorecida por diversos factores, entre eles a estreita relación dos Estados Unidos con Arabia Saudita, que á súa vez se viu reforzada pola alianza imperialista-sionista. Porén, segue sendo motivo de constante preocupación.
En resumo, o imperialismo estadounidense debe lidar cun problema de estancamento e outro de déficits persistentes na conta corrente; pero debe facelo sen perturbar en absoluto a hexemonía do capital financeiro internacional que caracteriza ao actual réxime económico neoliberal.
Unha forma evidente en que tentou superar esta situación é logrando que os países da OTAN aumenten o seu gasto militar até o 5% do seu Produto Interno Bruto, reducindo así o seu propio gasto militar no estranxeiro e, por conseguinte, o seu déficit na conta corrente. (O feito de que os Estados Unidos manteñan até 750 bases militares en todo o mundo é unha das principais razóns do seu persistente déficit na conta corrente, e que os países europeos se fixesen cargo dalgunhas destas bases, ou permitisen o peche doutras, contribuiría a reducir o déficit estadounidense).
Con todo, existe unha segunda vía que Donald Trump busca para resolver ambos os problemas que enfronta o imperialismo estadounidense; e é nesta na que nos centraremos aquí. Esta segunda vía consiste nunha recolonización do Sur Global, é dicir, en recrear entre os Estados Unidos e o Sur Global o tipo de relación económica que existía na época colonial entre Gran Bretaña e o seu imperio colonial.
II
Esta recolonización non socava a hexemonía do capital financeiro internacional. Non nega a orde neoliberal, senón que só a modifica, de xeito que, en primeiro lugar, impón tratados comerciais desiguais ao Sur Global; en segundo lugar, o capital metropolitano, nomeadamente as empresas estadounidenses, retoma o control total sobre os recursos do Sur Global.
Isto último permite aos Estados Unidos apropiarse de parte do superávit económico do Sur sen contraprestación ningunha, de forma análoga ao que Gran Bretaña extraeu das súas colonias mediante a «drenaxe de riqueza». E en terceiro lugar, non se impoñen restricións á mobilidade financeira global, polo que esta non se opón a ela. Cada unha destas características xa é visíbel na estratexia económica de Trump; e, en conxunto, non negan a hexemonía do capital financeiro internacional.
Un exemplo de tratado comercial desigual é o que os Estados Unidos estiveron a piques de asinar coa India(4), até que as sentenzas do Tribunal Supremo estadounidense sobre os aranceis de Trump levaron a unha renegociación; pero esta renegociación non é máis que un adiamento da data de entrada en vigor do tratado. Este tratado comercial ten dúas características salientábeis: primeiro, permite que os produtos estadounidenses entren no mercado indio con aranceis baixos ou nulos, mentres que os produtos indios terían que afrontar aranceis moito máis altos nos Estados Unidos.
Segundo, estipula obxectivos absolutos específicos para as importacións indias procedentes dos Estados Unidos en datas concretas, moi superiores á cantidade actual de importacións indias, pero non se establecen obxectivos similares para as importacións estadounidenses procedentes de India. Isto equivale a converter a India nun mercado cativo, ou un «mercado a disposición» para os Estados Unidos, do mesmo xeito que os mercados coloniais sen poder para impor aranceis aos produtos británicos o foron para Gran Bretaña(5).
A situación é mesmo peor que a colonial, xa que impón obxectivos de importación específicos a India. É probábel que se impoñan tratados comerciais tan desiguais a outros países do Sur Global. De feito, os enormes aranceis que Trump impuxo a todos estes países son unha forma de presionalos para que acepten tratados tan desiguais coma se fosen o «mal menor».
Estes tratados desiguais cumpren dous propósitos simultaneamente. Primeiro, contrarrestan o estancamento da economía estadounidense ao incrementar o nivel de actividade e emprego mediante un aumento das exportacións netas, en lugar dun aumento do gasto público; por tanto, a oposición do capital financeiro a maiores déficits fiscais e impostos aos ricos vólvese irrelevante. Segundo, reducen o déficit por conta corrente dos Estados Unidos e, por conseguinte, contribúen ao fortalecemento do dólar. En consecuencia, estes tratados abordan simultaneamente ambos os problemas que enfronta o imperialismo estadounidense.
A segunda vertente do esforzo de recolonización, ademais da imposición de tratados desiguais, é o control dos recursos do Sur Global, especialmente o petróleo, pero tamén outros recursos críticos como as terras raras, polas que os Estados Unidos aspiran a controlar Grenlandia. Aínda que os Estados Unidos xa son o maior produtor de petróleo do mundo, se chegasen a controlar os recursos petroleiros de países como Venezuela, que posúe as maiores reservas do mundo, e Irán, entón tería un control absoluto sobre a industria petroleira mundial.
Isto fortalecería a posición do dólar de polo menos tres maneiras. Primeiro, o uso do dólar nas transaccións petroleiras manteríase intacto, polo que a súa importancia non sería superada por ningunha outra moeda.
Segundo, os Estados Unidos poderían así garantir que a expectativa de estabilidade no prezo do petróleo en dólares, que contribúe á estabilidade do valor do dólar, se mantivese sen cambios. Terceiro, con empresas estadounidenses tomando o control dos recursos petroleiros nos países do Sur Global, non só se fortalecería a posición estratéxica global dos Estados Unidos, senón que tamén se ampliaría a marxe para unha «extracción de riqueza» do Sur Global cara a Estados Unidos, é dicir, unha simple apropiación de excedentes sen contraprestación ningunha. Isto axudaría a reducir o déficit por conta corrente dos Estados Unidos, así como a contrarrestar as posíbeis ameazas á hexemonía do dólar e, polo tanto, ao sistema financeiro do mundo capitalista.
Por tanto, a recolonización, mediante a obtención de mercados cativos no Sur Global e a esixencia dun «tributo», contribuiría a superar os dous problemas que afectan o imperialismo estadounidense; constitúe unha pedra angular da estratexia económica de Trump. A cuestión aquí non é se a recolonización será suficiente para superar a crise do imperialismo estadounidense, senón que esta é a estratexia de Trump.
III
Para o Sur Global, tal recolonización significaría un retroceso nos avances logrados na posguerra. A conxuntura da posguerra fixera inevitabél a descolonización política; con todo, o imperialismo esperaba que, a pesar dela, conservaría o control sobre os recursos do Sur Global. Por conseguinte, o proceso de descolonización económica resultou moito máis arduo que a descolonización política para os países descolonizados. De feito, o imperialismo resistiuse firmemente á descolonización económica mediante diversas medidas, desde golpes de estado até o fomento de guerras civís nestes países.
Cando Jacobo Arbenz, de Guatemala, levou a cabo reformas agrarias ao expropiar grandes extensións de terra sen usar á empresa estadounidense United Fruit Company, a CIA argallou un golpe de estado en 1954 para derrocalo. Cando Mohammad Mossadegh, en Irán, nacionalizou a industria petroleira do país, poñendo fin ao control británico sobre o petróleo iraniano a través do Anglo-Iranian Oil Company, a CIA e o MI6 organizaron un golpe de estado en 1953 para derrocar a Mossadegh e acabar coa democracia no país instalando o Shah Reza Pahlavi como gobernante.
Cando Gamal Abdel Nasser, en Exipto, nacionalizou o Canal de Suez, tivo que se enfrontar a unha invasión anglo-francesa en 1956, que fracasou por non contar co apoio dos Estados Unidos e pola firme oposición da Unión Soviética. Cando Patrice Lumumba ameazou con nacionalizar os recursos minerais do Congo, os intereses estadounidenses e belgas impulsaron un movemento secesionista na provincia de Katanga, rica en minerais, e conseguiron o asasinato de Lumumba en 1961. Cando Salvador Allende, en Chile, nacionalizou importantes sectores da economía, sobre todo a industria mineira do cobre, que estivera controlada por empresas estadounidenses, foi asasinado nun golpe de estado apoiado pola CIA en 1973.
Poderíanse seguir citando exemplos. O imperialismo non sempre tivo éxito; mesmo nos casos en que interveu desta maneira, non necesariamente se volveu ao statu quo anterior. Trump agora busca reverter todo este proceso de descolonización económica, e dunha maneira totalmente sen precedentes. Até o de agora, a oposición imperialista á descolonización económica manifestouse mediante a intervención clandestina a través de grupos locais apoiados por golpes de estado ou guerras civís. Con todo, con Trump, por primeira vez, presenciamos unha intervención militar directa de Estados Unidos para recolonizar o Sur Global; e Venezuela e Irán son os exemplos máis claros.
Os argumentos esgrimidos polos Estados Unidos para intervir en Irán non resisten unha análise rigorosa. O Organismo Internacional de Enerxía Atómica non achou probas de que Irán fabricase armas nucleares, como afirmaban os Estados Unidos; e se esa era a preocupación estadounidense (deixemos de lado por un momento o dereito de Irán a desenvolver armas nucleares se Israel posúe un arsenal nuclear), entón os Estados Unidos non deberían abrogar unilateralmente o seu acordo nuclear con Irán. Por tanto, falar dunha suposta ameaza nuclear iraniana era só unha escusa feble; o verdadeiro obxectivo da intervención armada dos Estados Unidos e Israel en Irán era o «cambio de réxime», é dicir, a instauración dun réxime que obedecese os ditados do imperialismo estadounidense.
Xustificar un intento de «cambio de réxime» alegando a opresión do sistema político iraniano actual é totalmente irrelevante: calquera cambio de réxime nun país é asunto exclusivo do seu pobo, salvo cando a propia ONU recorre ás sancións para manifestar a súa oposición ao devandito réxime, como ocorreu no caso do apartheid en Suráfrica. Con todo, isto último involucra a ONU, non a unha potencia estranxeira.
Por tanto, o ataque a Irán non responde as razóns que se adoitan esgrimir; trátase dun intento de «cambio de réxime» cuxo obxectivo é instaurar un réxime submiso que permita aos Estados Unidos controlar os seus recursos. Isto é o que Trump ten reservado para todo o Sur Global. O ataque a Irán, por conseguinte, non é só un asunto bilateral; é un paso cara á recolonización do Sur Global, un presaxio, mediante a forza armada, dunha nova versión do antigo imperio colonial.
IV
O Sur Global, con todo, non renunciará aos logros da descolonización económica sen loitar. É certo que a burguesía monopolista do Sur, e mesmo certos segmentos da clase media urbana que desexarían que os seus descendentes emigrasen e se asentasen na metrópole, non se sumarían a esta loita e mesmo poderían ser cómplices do proxecto imperialista; e poderían non só librarse dos efectos adversos da recolonización, senón mesmo beneficiarse dela.
Pero os campesiños, os pequenos produtores, os pequenos capitalistas, os obreiros e os traballadores agrícolas, todos aqueles que seguen comprometidos coa idea da descolonización e que tamén serían vítimas da recolonización, resistirían dita recolonización(6). Tamén é certo que o proceso de perda de control dun país sobre os seus recursos comezara antes coa aplicación de políticas neoliberais; pero a recolonización pretende levar o proceso á súa culminación e introducir as características antes mencionadas, a saber, os mercados cativos e a extracción dun «tributo», que o imperialismo agora necesita.
Aquí entrelázanse unha dialéctica de agresión e unha de resistencia. O imperialismo encoraxouse para atacar a Irán debido á relativa facilidade coa que levou a cabo as súas operacións en Venezuela; e se o cambio de réxime en Irán se producise coa mesma facilidade que o imperialismo imaxinara, sentiríase aínda máis encoraxado para estender os seus ataques inmediatamente a outros países. Pero a resistencia en Irán, que o tomou por sorpresa, detívoo en seco polo momento. Isto non significa que vaia abandonar o seu proxecto de recolonización, senón que será máis prudente ao levalo a cabo.
Así mesmo, o exemplo da resistencia iraniana infundirá nova vida a outros países que poderían converterse nos próximos obxectivos da agresión armada estadounidense. Nos foros multilaterais, os países do Sur Global, até o de agora bastante tímidos á hora de expresar a súa oposición ao imperialismo, mostraranse máis firmes grazas á valentía da resistencia iraniana. Por conseguinte, o que ocorre en Irán influirá no desenvolvemento dos acontecementos en todo o Sur Global nos próximos meses.
_____________________________________________________________________________
Notas:
(1) A taxa de crecemento decenal da economía mundial na década de 2010, mesmo antes da pandemia, foi inferior á de calquera década anterior desde a Segunda Guerra Mundial. Para unha análise da crise do capitalismo neoliberal, véxase Patnaik e Patnaik. O presente traballo baséase en gran medida nos argumentos expostos en devandito libro.
(2) Aínda que a oposición do sector financeiro aos impostos máis altos para os ricos é evidente (xa que os financeiros están entre os máis ricos), a súa oposición aos déficits fiscais quedou claramente demostrada cando o goberno de Liz Truss en Gran Bretaña anunciou unha estratexia orzamentaria que implicaba un aumento do déficit fiscal. Produciuse unha fuga de capitais de Gran Bretaña que provocou unha caída do valor da libra esterlina, e Liz Truss tivo que dimitir, converténdose na primeira ministra que menos tempo ocupou o cargo na historia británica.
- Para coñecer o papel das expectativas de prezos á hora de garantir a estabilidade financeira no mundo capitalista, véxase Patnaik.
- Para unha análise deste tratado comercial desigual, véxase Dhar.
- Para coñecer o papel dos devanditos mercados e tamén o de Gran Bretaña esixindo un «tributo» (aínda que este non é a linguaxe utilizada polo autor), véxase Saul.
- Isto quedou ben claro cando os agricultores indios, apoiados pola clase obreira urbana e os xornaleiros agrícolas, protagonizaron unha protesta que durou un ano contra o intento do goberno de Modi de retirar o apoio estatal á produción de cereais a instancias do imperialismo estadounidense. A protesta finalmente tivo éxito.
_____________________________________________________________________________
Referencias:
- Dhar, Biswajit. 2026. “India Has Accepted Gross Asymmetry.” Frontline, February 23.
- Patnaik, Prabhat. 2009. The Value of Money. New York: Columbia University Press.
- Patnaik, Utsa, and Prabhat Patnaik. 2021. Capital and Imperialism. New York: Monthly Review Press.
- Saul, S. B. 1960. Studies in British Overseas Trade. Liverpool: Liverpool University Press.
- Stiglitz, Joseph. 2013. “Inequality Is Holding Back the Recovery.” New York Times, January 13.
_____________________________________________________________________________
* Artigo orixinal en: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19436149.2026.2685431
_____________________________________________________________________________
[Artigo tirado do sitio web Observatorio de la crisis, do 30 de setembro de 2026]